Przykazania Siedmiu Mędrców albo Maksymy Delfickie

Za kolebkę kultury europejskiej najczęściej uznawany jest świat klasycznej starożytności, a więc przede wszystkim starożytna Grecja. Pytając zatem o źródła europejskiej etyki, należy postawić pytanie, jakimi zasadami moralnymi kierowali się starożytni Hellenowie.

Powszechnie znany jest dorobek helleńskiej filozofii (aczkolwiek większość dzieł została bezpowrotnie utracona), jednak czy rzeczywiście starożytni Grecy kierowali się na co dzień wskazaniami określonych szkół filozoficznych? Wiemy, że klasyczna filozofia narodziła się w okresie rozkwitu helleńskiej cywilizacji, ale skąd Hellenowie wcześniej czerpali nauki etyczne? Wiemy, że znajomość filozofii stanowiła część klasycznego wykształcenia elit, ale czy Hellenowie posiadali powszechnie przyjęty zbiór prostych zasad, którymi kierowali się na co dzień?

Takim zbiorem mądrości na temat codziennego życia są Przykazania Siedmiu Mędrców znane również jako Maksymy Delfickie.

7_sages_pompeii_plato_2

Zdjęcie: Siedmiu Mędrców starożytnej Grecji (mozaika w Pompejach).

Siedmiu Mędrców Hellady

Siedmiu Mędrców stanowiło siedmiu najmądrzejszych ludzi całej Grecji, którzy zebrali się w Delfach i spośród znanych wskazań etycznych wybrali najważniejsze, które miały stać się drogowskazem etycznym dla wszystkich Hellenów. Następnie maksymy te zostały wykute na steli, którą ustawiono przed świątynią Apollona w Delfach.

Według Platona Siedmiu Mędrców stanowili: Solon z Aten, Bias z Prieny, Pittakos z Mityleny, Tales z Miletu, Kleobulos z Lindos, Myzon z Chene i Chilon ze Sparty. Inne źródła potwierdzają pierwsze cztery postacie, ale wśród pozostałych wymieniają między innymi Ezopa z Frygii, Epimenidesa z Krety czy Anacharsisa Scytyjczyka.

Maksymy Delfickie – ponowne odkrycie

Właściwie Maksymy Delfickie były cały czas obecne w kulturze europejskiej – ze względu na swoje znaczenie edukacyjne. Z jednej strony – co oczywiste – treść maksym posiada dużą wartość etyczną, którą wychowawcy chcieli przekazać swoim podopiecznym. Z drugiej strony – ze względu na swoją zwięzłość i prostą formę były idealnym elementarzem nauki języka greckiego, zwłaszcza czasowników. Jak donosi Platon w dialogu Hipparch, już za czasów Pizystrata (VI w. p.n.e.) Przykazań Siedmiu Mędrców musiała uczyć się ateńska młodzież. I nauka ta trwała aż do schyłku Bizancjum w XV w. n.e.

Znane były liczne kompilacje maksym, których uczyły się kolejne pokolenia. Najstarszym znanym zbiorem był ten przytoczony przez Jana Stobajosa (który podawał je za mało znanym Sozjadesem) w jego słynnej kompilacji stworzonej w V w. n.e. Był to jednak zbiór stworzony tysiąc lat po spisaniu przykazań, zatem powątpiewano w wiarygodność tego przekazu. Po raz pierwszy drukiem przykazania wydał Aldo Manuzio w 1495 r. w Wenecji (przytaczał je z innego źródła niż kompilacja Stobajosa) i później były one wielokrotnie publikowane w zbiorach starożytności greckich, ale tak naprawdę nikt od czasów Renesansu aż do lat 60. XX wieku nie wierzył, że są to rzeczywiste i wiernie zachowane starożytne nakazy etyczne.

Dopiero odkrycia archeologiczne udowodniły, że Przykazania Siedmiu Mędrców są autentyczne i zostały przekazane kolejnym pokoleniom bez istotnych przeinaczeń. W 1966 r. francuscy archeolodzy odkryli w Ai-Khanum w Afganistanie, w ruinach greko-baktryjskiego miasta, stelę z wyrytymi Przykazaniami Siedmiu Mędrców wraz z epigramem autorstwa Klearchosa z Soli (wówczas słynnego uczonego i filozofa), który nakazał wykuć to wotum, a który – jak sam twierdził – starannie spisał przykazania ze steli w Delfach. Odkrycie pochodziło z III w. p.n.e., z najdalej wówczas wysuniętego na wschód ośrodka kultury hellenistycznej. Już wcześniej, w 1902 r., w ruinach Miletopolis w Azji Mniejszej (obecnie Karacabey w Turcji) odkryto stelę najprawdopodobniej stojącą w gimnazjonie, z której udało się odczytać pięćdziesiąt Przykazań Siedmiu Mędrców. Stela również pochodziła z III w. p.n.e., a treść inskrypcji pokrywała się z treścią inskrypcji ze steli z Ai-Khanum. Z kolei w latach 70. XX w. N. Oikomonides natknął się na grecki papirus zawierający „ćwiczenie szkolne” – był to przepisany tekst niektórych Maksym Delfickich i zarazem najstarszy rękopis zawierający te nakazy etyczne.

Okazało się, że jeden z największych i najcenniejszych zabytków klasycznej starożytności schowany był tuż pod naszym nosem! Wierność przekazu i zgodność źródeł dosłownie wprawiły w osłupienie badaczy. Tradycyjny przekaz edukacyjny z czasów Bizancjum, przekaz Stobajosa, przekaz Manunzia, papirus oraz stele – wszystkie potwierdzały autentyczność i wiarygodność tradycji, a także umożliwiły rekonstrukcję oryginalnego brzmienia Przykazań Siedmiu Mędrców.

Przykazania Siedmiu Mędrców

Sama treść Przykazań Siedmiu Mędrców robi ogromne wrażanie. Maksymy dotyczą właściwie wszystkich najważniejszych aspektów życia – są to przede wszystkim liczne (N. Oikonomides rekonstruuje 145 przykazań) proste zasady dotyczące codziennego postępowania.

Najbardziej znanym z przykazań było wyryte u wejścia do świątyni Apollona w Delfach: „Poznaj siebie”. Inne maksymy odnosiły się do ogólnych zasad życiowych: „Odrzuć zło”, „Umiar we wszystkim”, „Przestrzegaj dyscypliny”, „Panuj nad sobą”, „Bądź czujny” czy „Bądź sobą”.

Inne odnosiły się do relacji ludzi i Bogów („Czcij Bogów”, „Podążaj za Bogami”), rodziny („Szanuj swoich rodziców”, „Ucz swoich synów”, „Dąż do małżeństwa”) czy relacji między ludźmi („Kochaj przyjaźń”, „Pomagaj przyjaciołom”).

Niektóre przykazania odnosiły się do spraw bardzo przyziemnych: „Zarządzaj swoimi wydatkami”, „Pracuj na swój dobytek”, „Oddaj, co otrzymałeś”, „Używaj tego, co masz”, „Odpowiadaj w czas”. Nieliczne przykazania są dzisiaj trudne do zrozumienia bez dokładnego zbadania ich ówczesnego kontekstu, jak: „Nie przeklinaj swoich synów”, „Unikaj przysiąg” czy „Opanuj sztukę uczt weselnych”.

Niektóre maksymy swoją głębią potrafią zaskoczyć nawet dziś (a może zwłaszcza dziś?): „Módl się o to, co możliwe”, „Myśl jak śmiertelnik” czy końcowa: „Jako dziecko bądź dobrze wychowany, jako młodzieniec – zdyscyplinowany, w średnim wieku – sprawiedliwy, jako starzec – rozsądny i osiągnij koniec bez żalu”.

Oczywiście zachęcamy do poznania wszystkich 145 Przykazań. Warto zwrócić uwagę, że są to nakazy, a właściwie zalecenia – nie zakazy obwarowane licznymi karami. Tym, co uderza w Maksymach Delfickich jest ich głębia, zwięzłość i ponadczasowość. Mówiąc wprost – Maksymy Delfickie bardzo prostym i konkretnym językiem wyrażają zasady, którymi człowiek powinien kierować się na co dzień; były aktualne 2500 lat temu, są aktualne teraz i będą aktualne za 2500 lat. Jeśli ktoś chciałby znaleźć jeden zbiór zasad, według których powinien żyć, Maksymy Delfickie są idealnym wyborem.

Maksymy Delfickie w codziennym życiu

Filozofia powinna być umiłowaniem mądrości i dążeniem do mądrości – czynnym, codziennym dążeniem. Filozofia sprowadzająca się do poznawania kolejnych interesujących koncepcji, a która nie ma wpływu na rzeczywiste działania, jest bezwartościowa. Dlatego nie wystarczy poznać Przykazania Siedmiu Mędrców – należy zacząć naprawdę kierować się tą mądrością w życiu. Punktem wyjścia jest oczywiście poznanie samych maksym, ale kolejnym krokiem powinna być analiza własnego postępowania, np. według jednej losowo wybranej maksymy na koniec dnia, albo dążenie do pełnego kierowania się określonym nakazem przez cały dzień. Takie działania może wydawać się sztuczne i trącące schematyzmem, ale potem odpowiednie maksymy będą przychodzić na myśl w określonych sytuacjach, a właściwe postępowanie będzie przychodzić coraz bardziej naturalnie. Z pewnością żyjąc wedle Maksym Delfickich, można – zgodnie z ich zaleceniem – przejść dobrze przez życie i osiągnąć swój koniec bez żalu.

Przykazania Siedmiu Mędrców są częścią europejskiego dziedzictwa, które przetrwało (cudem!) do naszych czasów i powinno zostać przekazane kolejnym pokoleniom – z pożytkiem dla tradycji i z pożytkiem dla przyszłości.

Na koniec tych rozważań przywołajmy myśl jednego z badaczy Maksym, N. Oikonomidesa:

„CO ZATEM POWINNIŚMY ZROBIĆ TERAZ? Odpowiedź jest bardzo prosta: Musimy wrócić do korzeni! Wiemy, że ‚Przykazania Siedmiu Mędrców’ są najwcześniejszym znanym zbiorem greckiej mądrości i wiemy również, że z powodzeniem służyły greckiej edukacji przez ponad dwadzieścia stuleci. Odnośnie ich poziomu etycznego – możemy jedynie powiedzieć, że stoją one na wyższym poziomie od mojżeszowego dekalogu bez twierdzenia, że są słowem jakiegokolwiek boga, jednocześnie ucząc całkowitego szacunku i posłuszeństwa wobec Boskiej mocy”.

Polecane linki:

Najważniejszy artykuł o Przykazaniach Siedmiu Mędrców, zawierający zarówno historię badań nad nimi, treść samych przykazań w językach starogreckim i angielskim, reprodukcje najważniejszych zabytków oraz wyjątkowo pouczający komentarz: Al.N. Oikonomides, Record of „The Commandments of the Seven Wise men” in the 3rd c. B.C., The Revered „Greek Reading-book” of the Hellenistic World. „Classical Bulletin”. 63 (1987): http://www.flyallnight.com/khaire/DelphicMaxims/DelphicMaxims_CB63-1987.pdf

Treść maksym w językach starogreckim, polskim i angielskim z komentarzem: http://pantheion.pl/Siedmiu-Medrcow-Maksymy-Deflickie

This entry was posted in Filozofia, Grecja, Historia, Starożytność klasyczna and tagged , , , , , , , , , , , , , by Wrehds. Bookmark the permalink.

About Wrehds

Kultura i tradycja ludów indoeuropejskich Strona poświęcona kulturze i tradycji ludów indoeuropejskich. O ile wspólne pochodzenie języków indoeuropejskich nie jest podważane, to kwestie wspólnoty kulturowej, etnicznej, lokalizacji pierwotnej ojczyzny, stopnia jednolitości językowej, struktury społecznej, szlaków migracji czy pierwotnej mitologii oraz religii pozostają przedmiotem licznych sporów. Wrehds (a właściwie: *wréh₂ds) to jedna z proponowanych przez językoznawców form słowa "korzeń" w hipotetycznym języku praindoeuropejskim. Georges Dumézil: „Nie wiem, jacy byli Indoeuropejczycy. Jedyne, co można stwierdzić przyjrzawszy się językom to, że gdzieś między Bałtykiem a Morzem Kaspijskim, między Dunajem a Uralem żyła pewna grupa ludów, które nigdy niewątpliwie nie tworzyły bardziej jednolitej całości niż później Grecy. Ludy te, mimo że posługiwały się już wówczas odmiennymi dialektami, mogły się jednak porozumieć – musiały też mieć jakiś wielowariantowy, lecz wspólny wszystkim system pojęciowy".

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s